Skala ADL (Katz): podstawowe czynności życia codziennego

Skala ADL Katza (Katz Index of Independence in Activities of Daily Living) ocenia niezależność osoby w sześciu podstawowych czynnościach: kąpieli, ubieraniu się, korzystaniu z toalety, przemieszczaniu się, kontroli zwieraczy i jedzeniu. Wynik mieści się w zakresie 0-6. Opisali ją Sidney Katz i współpracownicy w 1963 roku w czasopiśmie JAMA. Skrót ADL pochodzi od angielskiego activities of daily living, czyli czynności życia codziennego. Skala jest funkcjonalna: informuje o samodzielności, a nastroju i poznania nie ocenia.

Co oznacza skrót ADL i co ocenia skala Katza

ADL to czynności podstawowe, potrzebne do samoobsługi. Skala Katza obejmuje sześć z nich: kąpiel, ubieranie się, toaletę, przemieszczanie się (na przykład z łóżka na krzesło), kontrolę zwieraczy i jedzenie. Każdą ocenia się zero-jedynkowo, czyli pyta się, czy osoba robi to samodzielnie, czy potrzebuje pomocy. Zasada ta ułatwia szybkie i powtarzalne ocenianie, także przez różne osoby w zespole opiekuńczym.

Jak liczyć punkty w skali ADL Katza

Za każdą czynność wykonaną samodzielnie przyznaje się 1 punkt, za czynność wymagającą pomocy, nadzoru lub kierowania 0 punktów. Suma daje wynik od 0 do 6. Szczegółowego opisu kryteriów dla każdej czynności nie powielam, bo jest dostępny w piśmiennictwie.

Przykład ilustracyjny: osoba po złamaniu biodra je, ubiera się, korzysta z toalety i przemieszcza się samodzielnie, ale potrzebuje pomocy przy kąpieli i nie kontroluje w pełni zwieraczy. Uzyskuje 4 punkty. Po dwóch miesiącach rehabilitacji odzyskuje samodzielność w kontroli zwieraczy i uzyskuje 5 punktów. Taka zmiana pokazuje postęp i wskazuje, nad czym pracować dalej.

Interpretacja wyniku ADL

W powszechnym odczytaniu 6 punktów oznacza pełną sprawność, 4 punkty umiarkowane ograniczenie, a 2 punkty lub mniej poważne ograniczenie samodzielności. Są to hasła orientacyjne. Najwięcej mówi lista czynności, w których potrzebna jest pomoc, a także zmiana wyniku w czasie. Najlepiej, gdy punkt odniesienia zebrano wcześniej, gdy osoba była jeszcze zdrowa, bo wtedy kolejne pomiary pokazują, ile samodzielności utraciła. Katz opisał ponadto, że czynności zwykle zanikają w stałej kolejności, a odzyskuje się je w kolejności odwrotnej, co daje skali wartość prognostyczną.

Do czego służy skala ADL w praktyce

Skala daje zespołowi opiekuńczemu wspólny język. Pielęgniarka, lekarz, fizjoterapeuta i rodzina mogą mówić o tym samym: w których z sześciu czynności osoba jest samodzielna, a w których potrzebuje pomocy. Wynik pomaga planować opiekę, wyznaczać cele rehabilitacji i oceniać, czy interwencja przynosi efekt. Stosuje się ją u osób starszych w domu i w placówkach opieki, a także w badaniach nad starzeniem i przewlekłymi chorobami, ponieważ prosty wynik 0-6 łatwo porównać między grupami. Skala sprawdza się jako szybkie badanie przesiewowe: wynik poniżej 6 zachęca do pytania, co się zmieniło i czy potrzebna jest pełniejsza ocena geriatryczna.

Skala ADL a indeks Barthel i skala Lawtona

Indeks Barthel obejmuje podobne czynności podstawowe, ale ma 10 pozycji i stopniuje pomoc, więc dokładniej rejestruje zmianę w rehabilitacji. Katz wygrywa prostotą. Skala Lawtona (IADL) ocenia czynności złożone, takie jak zakupy, leki i finanse. W ocenie geriatrycznej łączy się oba poziomy i dodaje ocenę poznania oraz nastroju, na przykład geriatryczną skalą depresji.

Ograniczenia skali ADL

Zero-jedynkowa ocena ma małą rozdzielczość: skala ma ograniczoną czułość na drobne zmiany, na przykład w rehabilitacji, i nie ocenia bardziej zaawansowanych czynności. Wynik opiera się na relacji lub obserwacji, więc zależy od oceniającego. Nie mówi też, dlaczego osoba traci samodzielność: przyczyną może być choroba ruchowa, otępienie, depresja albo ogólne osłabienie. Dlatego sam wynik ADL nie zastępuje oceny lekarskiej ani psychologicznej. Warto też pamiętać o kontekście: ta sama osoba może uzyskać inny wynik w szpitalu, gdzie wszystko robi za nią personel, i w domu, gdzie musi radzić sobie sama. Przy każdym pomiarze zapisuje się więc, kto udzielił informacji, w jakich warunkach i z jakiego okresu, a przy podejrzeniu wolnego pogarszania się stanu pomiar powtarza w odstępach kilku tygodni lub miesięcy.

Skala Katza dobrze ilustruje kompromis każdej skali: im prostsza, tym szybsza i bardziej powtarzalna, ale mniej czuła na niuanse. Jeśli składasz baterię ocen funkcjonalnych w jeden, automatycznie liczony i śledzony w czasie obraz pacjenta, chętnie się tym zajmę.