Skala Lawtona (IADL): złożone czynności codzienne

Skala Lawtona (Lawton IADL) ocenia samodzielność osoby starszej w ośmiu złożonych czynnościach dnia codziennego, takich jak zakupy, gotowanie, przyjmowanie leków i zarządzanie finansami. Najczęściej stosowany wynik mieści się w zakresie 0-8, gdzie 8 oznacza pełną samodzielność. Opisali ją Lawton i Brody w 1969 roku w czasopiśmie The Gerontologist. Skrót IADL pochodzi od angielskiego instrumental activities of daily living, czyli instrumentalnych czynności życia codziennego. To skala funkcjonalna: mówi o tym, jak osoba radzi sobie w życiu, i nie diagnozuje przyczyn trudności.

Co ocenia skala Lawtona

Skala obejmuje osiem obszarów: korzystanie z telefonu, zakupy, przygotowywanie posiłków, prowadzenie domu, pranie, korzystanie ze środków transportu, przyjmowanie leków i zarządzanie finansami. Są to czynności złożone. Wymagają pamięci, planowania, uwagi i kontaktu z otoczeniem, więc angażują funkcje poznawcze bardziej niż samoobsługa. Dlatego trudności w IADL zwykle pojawiają się wcześniej niż trudności w czynnościach podstawowych, a skala bywa czulsza na wczesny spadek sprawności.

Jak liczyć punkty w skali Lawtona

W najpowszechniejszym sposobie punktowania każdą czynność ocenia się według najwyższego poziomu funkcjonowania osoby: 1 punkt oznacza samodzielność, 0 punktów zależność. Suma ośmiu obszarów daje wynik od 0 do 8. Wypełnienie zajmuje zwykle 10-15 minut i opiera się na relacji osoby badanej lub jej opiekuna, bez obserwowania wykonania zadań. Przykład ilustracyjny: osoba, która robi zakupy, gotuje, telefonuje i korzysta z komunikacji, ale zapomina o lekach i potrzebuje pomocy przy rachunkach, uzyskuje 6 punktów. Wynik 6 z 8 brzmi dobrze, ale utrata samodzielności w lekach i finansach to właśnie ten rodzaj zmiany, który warto zbadać. Szczegółowych opisów poziomów poszczególnych pozycji tu nie powielam.

Interpretacja wyniku skali Lawtona

Nie ma powszechnie przyjętych progów, które dzieliłyby wynik na kategorie. Liczy się to, w jakich czynnościach osoba straciła samodzielność, jak długo to trwa i czy zmiana jest nowa. Spadek między kolejnymi pomiarami ma większe znaczenie niż pojedynczy wynik. Dla opiekuna ważna jest też konkretna lista czynności, w których pomoc jest potrzebna, bo na jej podstawie planuje się wsparcie: pomoc w zakupach, organizację leków albo przejęcie rachunków.

Kiedy stosuje się skalę Lawtona

Skala służy przede wszystkim w ocenie geriatrycznej osób mieszkających we własnym domu lub u rodziny: przy pierwszej ocenie, przy podejrzeniu otępienia, po hospitalizacji i przy planowaniu pomocy w opiece domowej. Pomiar powtarza się, gdy stan osoby się zmienia, bo trend mówi więcej niż pojedyncza liczba. Wynik dobrze komunikuje się z rodziną, ponieważ opisuje konkretne sprawy z codziennego życia. Wiadomo, że babcia nie rozlicza już rachunków i myli leki, a z resztą radzi sobie sama. Taka informacja pozwala wprowadzić pomoc tam, gdzie jest potrzebna, i zostawić samodzielność tam, gdzie jeszcze działa. Osoba badana także widzi, które sprawy wymagają wsparcia, co ułatwia rozmowę o zmianach bez oceniania.

Skala Lawtona a skala ADL i Barthel

ADL to czynności podstawowe: jedzenie, mycie się, ubieranie, toaleta. Ocenia je skala ADL Katza i indeks Barthel. Lawton obejmuje piętro wyżej, czyli czynności potrzebne do życia w społeczności. Osoba w pełni niezależna w samoobsłudze może mieć trudności z lekami lub finansami, które wychwyci dopiero Lawton. W ocenie geriatrycznej stosuje się więc oba poziomy razem i dodaje ocenę poznania oraz nastroju, na przykład MMSE i geriatryczną skalę depresji.

Ograniczenia skali Lawtona

Skala opiera się na samoopisie lub relacji opiekuna, więc może zawyżać albo zaniżać rzeczywiste możliwości. Może być mało czuła na drobne zmiany. Pierwotnie nie oceniano mężczyzn w zakresie gotowania, prowadzenia domu i prania, a obecne zalecenia mówią, żeby oceniać wszystkie obszary u obu płci. Skala jest przeznaczona dla osób mieszkających w środowisku domowym i nie sprawdza się dobrze w placówkach całodobowych, gdzie część czynności wykonuje personel. Wynik zależy też od okazji do wykonywania czynności. Niższy wynik nie mówi, co jest przyczyną: choroba, depresja, ograniczenia ruchowe czy brak okazji do wykonywania danej czynności.

Lawton dobrze pokazuje, że samodzielność ma piętra i że dobre narzędzie celuje w to właściwe. Jeśli wdrażasz baterię ocen funkcjonalnych, która ma liczyć wyniki, składać je w jeden obraz i śledzić zmianę w czasie, odezwij się.