Indeks Barthel: ocena niezależności w czynnościach codziennych

Skala Barthel (indeks Barthel) to 10-pozycyjne narzędzie, które opisuje samodzielność osoby w podstawowych czynnościach dnia codziennego jedną liczbą od 0 do 100. Im wyższy wynik, tym mniej pomocy potrzebuje pacjent. Opisali ją Mahoney i Barthel w 1965 roku, a dziś jest standardem w rehabilitacji, geriatrii i opiece długoterminowej, także w Polsce. To skala funkcjonalna: mówi o sprawności, o nastroju czy poznaniu milczy.

Co ocenia skala Barthel

Narzędzie obejmuje 10 obszarów: jedzenie, mycie się, higienę osobistą, ubieranie się, kontrolę stolca, kontrolę moczu, korzystanie z toalety, przemieszczanie się z łóżka na krzesło, chodzenie po płaskim terenie i wchodzenie po schodach. W każdym ocenia się, ile pomocy osoba faktycznie potrzebuje. Liczy się to, co pacjent robi w codziennych warunkach, a hipotetyczny potencjał schodzi na drugi plan. Dzięki temu wynik przekłada się wprost na zapotrzebowanie na opiekę. Ocenę wykonuje osoba przeszkolona w jej stosowaniu, na podstawie obserwacji pacjenta lub wywiadu z nim i z opiekunem. Pojedynczy pomiar zajmuje krótko, dlatego łatwo go powtarzać przy każdej istotnej zmianie stanu zdrowia, a seria pomiarów daje obraz przebiegu zdrowienia albo pogarszania się sprawności.

Jak liczyć punkty w skali Barthel

Każdej czynności przypisuje się punkty zależnie od stopnia samodzielności, od pełnej zależności po pełną niezależność. Suma wszystkich pozycji daje wynik ogólny, w klasycznej wersji w zakresie 0-100. Istnieją też modyfikacje. Wersja z 1988 roku (Collin i wsp.) liczy punkty co jeden i kończy się na 20. Wersja Shah, Vanclay i Cooper z 1989 roku rozszerza każdą pozycję do pięciu poziomów, żeby zwiększyć czułość skali, zwłaszcza w rehabilitacji poudarowej. Przy każdym wyniku trzeba więc znać wersję: 12 punktów w skali 0-20 i 12 punktów w skali 0-100 znaczą zupełnie co innego. Szczegółowego klucza punktowania pozycji tu nie powielam, bo jest opublikowany w piśmiennictwie i we wzorach dokumentacji medycznej.

Interpretacja wyniku w skali Barthel

W wersji 0-100 często stosuje się taki podział:

• 0-20 punktów: całkowita zależność,
• 21-60 punktów: duża zależność,
• 61-90 punktów: umiarkowana zależność,
• 91-99 punktów: niewielka zależność,
• 100 punktów: pełna samodzielność w ocenianych czynnościach.

Granice są orientacyjne i różne źródła podają nieco inne podziały. Wynik 100 nie gwarantuje, że osoba poradzi sobie sama w domu: skala nie obejmuje zakupów, gotowania ani finansów, czyli zadań skali Lawtona.

Przykład ilustracyjny: pacjent po udarze uzyskuje przy przyjęciu na oddział rehabilitacji 35 punktów, po trzech tygodniach 60. Zmiana o 25 punktów mówi więcej niż pojedynczy wynik, bo pokazuje kierunek i tempo poprawy, a zespół może na tej podstawie zmienić cele terapii. Na tym polega główna wartość Barthela: powtarzalny pomiar w czasie, który różne osoby odczytują tak samo.

Skala Barthel w Polsce: opieka długoterminowa

W polskim systemie ochrony zdrowia skala Barthel służy do kwalifikacji do opieki długoterminowej. Według informacji NFZ pacjent, który w ocenie skalą Barthel otrzymał 40 punktów lub mniej, może zostać przyjęty do zakładu opiekuńczo-leczniczego (ZOL) albo pielęgnacyjno-opiekuńczego (ZPO) w ramach świadczeń gwarantowanych. Podstawą jest rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 listopada 2013 roku, a karta oceny stanowi jego załącznik. Ta jedna liczba wpływa więc na dostęp do finansowanej opieki. Ocena powinna być rzetelna, powtarzalna i dobrze udokumentowana, a w razie wątpliwości warto ją powtórzyć w innych warunkach, na przykład po ustabilizowaniu stanu pacjenta.

Ograniczenia skali Barthel

Skala obejmuje wyłącznie czynności podstawowe, więc nie wychwytuje trudności z zadaniami złożonymi. Ma też efekty sufitu i podłogi: osoby prawie sprawne i osoby całkowicie zależne grupują się przy krańcach, a drobne zmiany znikają. Wynik zależy od oceniającego i od tego, czy opiera się na obserwacji, czy na relacji pacjenta lub opiekuna. Nie rozstrzyga też o przyczynie ograniczeń: ten sam wynik może wynikać z udaru, złamania, otępienia albo ogólnego osłabienia, a każda z tych sytuacji wymaga innego postępowania. W geriatrii Barthela łączy się więc z oceną poznania i nastroju, na przykład geriatryczną skalą depresji, oraz porównuje z prostszą skalą ADL Katza. Dlaczego różne narzędzia mierzące podobne rzeczy dają różne wyniki, wyjaśniam w tekście o rzetelności i trafności.

Jeśli wdrażasz takie pomiary w systemie, który ma je liczyć, zapisywać i porównywać między ocenami, napisz: to mój teren.